|
آبخیزداری راه نجات آب و خاک کرمان از خشکسالی
|
تاريخ :
بيست و چهارم مرداد 1405 ساعت 11:22
|
|
کد : 451104
|
بارشهای این استان نیز عمدتاً کوتاهمدت، رگباری و گاه با شدت بالا رخ میدهد؛ بارشهایی که اگر در بالادست حوضههای آبخیز مدیریت نشوند، بهسرعت تبدیل به روانآب و سیلاب شده و بخش قابل توجهی از آب و خاک را از دسترس خارج میکنند.
در چنین شرایطی، آبخیزداری تنها مجموعهای از عملیات عمرانی برای مهار سیلاب نیست، بلکه یکی از ابزارهای مهم مدیریت سرزمین و حفاظت از منابع پایه به شمار میرود؛ رویکردی که میتواند با افزایش نفوذ آب در خاک، کاهش فرسایش، تقویت پوشش گیاهی و کمک به تغذیه منابع آب زیرزمینی، تابآوری اکوسیستمها و جوامع محلی را در برابر خشکسالی و تغییرات اقلیمی افزایش دهد.
علیرضا ابوالحسنی مدیرکل منابع طبیعی استان کرمان در گفتوگو با ایسنا با اشاره به گستره وسیع عرصههای طبیعی استان اظهار کرد: کرمان حدود ۱۴.۴ میلیون هکتار وسعت دارد و بیش از ۱۰ میلیون هکتار از این عرصهها در حوضههای آبخیز قرار گرفته است.
به گفته وی، تاکنون مطالعات آبخیزداری در بیش از ۳.۵ میلیون هکتار از حوضههای آبخیز استان انجام شده و بیش از ۸۰۰۰ سازه آبخیزداری در مناطق مختلف کرمان احداث شده است.
مدیریت بارش در استانی کمبارش
کرمان از یک سو با کمبود بارش و خشکسالیهای پیدرپی مواجه است و از سوی دیگر، بخش قابل توجهی از بارندگیهای آن بهصورت رگباری و در بازههای زمانی کوتاه اتفاق میافتد. این دوگانگی، مدیریت آب را به یکی از مهمترین چالشهای منابع طبیعی استان تبدیل کرده است.
در بارشهای شدید، اگر آب فرصت نفوذ در خاک پیدا نکند، حجم زیادی از روانآب در مدت کوتاهی از حوضه خارج میشود. پیامد این وضعیت میتواند فرسایش خاک، انتقال رسوب، تخریب آبراههها و زیرساختها، خسارت به اراضی کشاورزی و کاهش امکان تغذیه طبیعی منابع آب زیرزمینی باشد.
آبخیزداری با مدیریت جریان آب از محل بارش تا خروجی حوضه، تلاش میکند بخشی از این روانآب را در عرصه نگه دارد و سرعت حرکت آن را کاهش دهد. احداث بندهای خاکی، سنگی و ملاتی و گابیونی، عملیات کنترل روانآب و رسوب و اقدامات مرتبط با تقویت پوشش گیاهی، از جمله روشهایی هستند که متناسب با ویژگیهای هر حوضه مورد استفاده قرار میگیرند.
هدف نهایی این اقدامات، ایجاد فرصت بیشتر برای نفوذ آب در خاک و کاهش سرعت خروج آب از حوضه است؛ فرآیندی که در مناطق خشک و کمبارش میتواند ارزش هر بارندگی را چند برابر کند.
تقویت منابع آب زیرزمینی
یکی از مهمترین کارکردهای آبخیزداری در مناطق خشک، کمک به تغذیه طبیعی سفرههای آب زیرزمینی است. هنگامی که روانآب حاصل از بارشهای رگباری بدون کنترل از سطح حوضه خارج میشود، فرصت نفوذ آب به لایههای زیرین زمین محدود خواهد بود. در مقابل، کاهش سرعت جریان، ایجاد پهنههای آبگیر و به تأخیر انداختن حرکت آب میتواند امکان نفوذ تدریجی آن را افزایش دهد.
تداوم این فرآیند در حوضههای مناسب، در کنار سایر اقدامات مدیریت منابع آب، میتواند به افزایش رطوبت خاک و تقویت تغذیه منابع زیرزمینی کمک کند. این موضوع برای مناطقی که معیشت آنها به قنوات، چشمهها و چاههای کشاورزی وابسته است، اهمیت ویژهای دارد.
با این حال، میزان تأثیرگذاری عملیات آبخیزداری در هر منطقه یکسان نیست و به عواملی همچون ویژگیهای زمینشناسی و خاک، میزان و شدت بارش، وضعیت پوشش گیاهی، موقعیت سازهها، ظرفیت نفوذپذیری زمین و نحوه نگهداری سازهها بستگی دارد. بنابراین ارزیابی اثربخشی طرحها نیازمند پایش مستمر و مطالعات میدانی در هر حوضه است.
حفاظت از خاک؛ حفاظت از سرمایه طبیعی
خاک از مهمترین سرمایههای طبیعی کرمان است؛ سرمایهای که شکلگیری آن فرآیندی بسیار کند دارد، اما ممکن است در پی یک بارش شدید و روانآب کنترلنشده، حجم قابل توجهی از آن از دست برود.
آبخیزداری با کاهش انرژی جریان آب، کنترل آبراههها و کاهش انتقال رسوب، میتواند در مهار فرسایش آبی و حفاظت از خاک نقش داشته باشد. کاهش فرسایش نیز تنها به حفظ زمینهای طبیعی محدود نمیشود؛ بلکه میتواند از تخریب اراضی کشاورزی، رسوبگذاری در آبراههها و مخازن، آسیب به راهها و زیرساختها و کاهش ظرفیت تولیدی سرزمین جلوگیری کند.
از سوی دیگر، رسوبگیری در برخی سازههای آبخیزداری میتواند شرایط مناسبتری برای تجمع رطوبت و استقرار پوشش گیاهی ایجاد و به بازگشت تدریجی حیات به عرصههای آسیبدیده کمک کند.
آبخیزداری در خط مقدم مقابله با بیابانزایی
به گزارش ایسنا، گستردگی عرصههای بیابانی، کمبود بارش و شکنندگی اکوسیستمها، کرمان را در برابر بیابانزایی، فرسایش بادی و پدیده گردوغبار آسیبپذیر کرده است.
در این شرایط، حفظ رطوبت خاک و کاهش روانآب میتواند فرصت بیشتری برای استقرار گونههای بومی مرتعی و درختچهای فراهم کند. افزایش پوشش گیاهی نیز به نوبه خود موجب تثبیت خاک، کاهش سرعت باد، افزایش نفوذپذیری زمین و کاهش روانآب میشود.
به این ترتیب، آبخیزداری و پوشش گیاهی میتوانند یک چرخه تقویتکننده ایجاد کنند؛ چرخهای که با حفظ رطوبت و خاک، ظرفیت طبیعی عرصه را برای مقابله با خشکسالی، فرسایش و بیابانزایی افزایش میدهد.
پیوند آبخیزداری با تولید و معیشت روستایی
بخش مهمی از فعالیتهای کشاورزی، باغداری و دامداری در بسیاری از مناطق کرمان به منابع آب زیرزمینی وابسته است. قنوات، چشمهها و چاههای کشاورزی همچنان بخش مهمی از نیاز آبی سکونتگاههای روستایی و مناطق تولیدی استان را تأمین میکنند.
از این منظر، هر اقدامی که به حفظ رطوبت خاک، کاهش خسارت سیلاب و تقویت تغذیه منابع آب کمک کند، میتواند بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم از تولید و معیشت بهرهبرداران حمایت کند.
بهبود وضعیت مراتع، کاهش فشار بر منابع طبیعی، حفاظت از اراضی کشاورزی و فراهم شدن شرایط مناسبتر برای تداوم فعالیتهای روستایی و عشایری، از آثار گستردهتر مدیریت صحیح حوضههای آبخیز است.
تبدیل سیلاب از تهدید به فرصت
کمبارشی به معنای نبود سیلاب نیست. در کرمان نیز ممکن است یک بارش شدید در مدت کوتاهی حجم زیادی از روانآب تولید کند و خسارتهایی به اراضی، راهها، تأسیسات و سکونتگاهها وارد شود.
آبخیزداری میتواند با کاهش سرعت جریان، کنترل بخشی از روانآب و فراهم کردن شرایط مناسب برای نفوذ آب، از شدت برخی خسارتها بکاهد و بخشی از آب حاصل از بارش را به ذخیرهای برای خاک و منابع زیرزمینی تبدیل کند.
با این حال، آبخیزداری بهتنهایی پاسخگوی بحران آب نیست و نباید جایگزین مدیریت مصرف و کنترل برداشت از منابع زیرزمینی شود. اثربخشی آن زمانی افزایش مییابد که در چارچوب مدیریت جامع حوضههای آبخیز و در کنار اصلاح الگوی کشت، افزایش بهرهوری آب، کنترل برداشت از سفرههای زیرزمینی، حفاظت از پوشش گیاهی و مشارکت جوامع محلی دنبال شود.
دستاورد آبخیزداری را نمیتوان صرفاً در تعداد سازههای احداثشده یا حجم روانآب کنترلشده خلاصه کرد. حفاظت از خاک، تقویت منابع آب، احیاء پوشش گیاهی، کاهش فرسایش و گردوغبار، حفظ مراتع و حمایت از تولید کشاورزی و دامداری، حلقههای بههمپیوسته زنجیرهای هستند که در نهایت میتوانند تابآوری استان را در برابر خشکسالی و تغییرات اقلیمی افزایش دهند.
در استانی با چنین وسعتی از عرصههای خشک و بیابانی، تکمیل مطالعات حوضههای فاقد مطالعه، اولویتبندی اجرای طرحها بر اساس نیاز و ظرفیت هر حوضه، نگهداری و مرمت سازههای موجود و افزایش مشارکت جوامع محلی، از ضرورتهای مدیریت پایدار منابع طبیعی به شمار میرود.
آبخیزداری برای کرمان صرفاً یک فعالیت سازهای یا پروژهای عمرانی نیست؛ بلکه بخشی از راهبرد حفاظت از آب و خاک و سرمایهگذاری برای حفظ ظرفیت تولید، پایداری اکوسیستمها و تداوم زندگی در پهنههای روستایی و طبیعی استان است. در سرزمینی که هر قطره باران ارزشمند است، هنر مدیریت منابع طبیعی آن است که آب را پیش از خروج از حوضه، به فرصتی برای ماندگاری آب، خاک و حیات تبدیل کند.
|