گرمایش جهانی چه بر سر مزارع زعفران می‌آورد؟

محققان در مطالعه‌ای تازه، با بهره‌گیری از مدل‌های اقلیمی، آینده کشت زعفران ایران را در برابر دو سناریوی متفاوت انتشار گازهای گلخانه‌ای بررسی کرده‌اند تا چشم‌اندازی از وضعیت زمین‌های مستعد تا سال ۲۱۰۰ ترسیم کنند.

به گزارش ایسنا، تغییر اقلیم در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین چالش‌های جهان تبدیل شده است. افزایش دمای هوا، جابه‌جایی الگوهای بارش و وقوع پدیده‌های حدی مانند خشکسالی‌های طولانی یا بارش‌های ناگهانی، منابع طبیعی و فعالیت‌های اقتصادی را تحت تأثیر قرار داده‌اند. بخش کشاورزی بیش از بسیاری از بخش‌ها از این تغییرات آسیب می‌بیند، زیرا به طور مستقیم به شرایط دما، بارندگی و کیفیت خاک وابسته است. کاهش یا تغییر زمان بارش می‌تواند چرخه رشد گیاهان را مختل کند و افزایش دما نیز بر میزان محصول و کیفیت آن اثر بگذارد. به همین دلیل، شناخت روندهای اقلیمی آینده برای برنامه‌ریزی در سطح ملی و استانی اهمیت زیادی دارد.

در این میان، زعفران به عنوان یکی از محصولات راهبردی ایران جایگاه ویژه‌ای دارد. این گیاه که با نام علمی «کروکوس ساتیووس» شناخته می‌شود، علاوه بر کاربرد خوراکی، در صنایع دارویی و غذایی نیز استفاده می‌شود و سهم بزرگی از تولید جهانی آن در ایران انجام می‌گیرد. زعفران به خاک با زهکشی مناسب، اسیدیته متعادل و الگوی مشخصی از دما و بارش نیاز دارد. حتی نوسانات دمایی در دوره خواب پیاز یا زمان گل‌دهی می‌تواند تعداد گل‌ها را کاهش دهد. از سوی دیگر، به دلیل نیاز آبی نسبتاً کم، این محصول در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور به عنوان گزینه‌ای اقتصادی و سازگار با کم‌آبی مطرح بوده است. با این حال، تداوم گرمایش و تغییر بارش می‌تواند همین مزیت نسبی را نیز تهدید کند و ضرورت انجام مطالعات دقیق را دوچندان سازد.

در این خصوص، ایمان سعیدی از گروه علوم و مهندسی محیط زیست دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه ملایر به همراه دو همکار دانشگاهی خود، پژوهشی را درباره مقایسه دو سناریوی متفاوت تغییر اقلیم و اثر آن بر کشت زعفران ایران انجام داده‌اند. آن‌ها در این مطالعه به بررسی تطبیقی دو مسیر متفاوت توسعه جهانی پرداختند؛ یکی مبتنی بر تداوم مصرف گسترده سوخت‌های فسیلی و دیگری بر پایه حرکت به سمت فناوری‌های پایدار. هدف اصلی این پژوهش، بررسی این موضوع بود که هر یک از این مسیرها چه تأثیری بر گستره زمین‌های مناسب برای کشت زعفران در کشور خواهند داشت.

برای انجام این تحقیق، پژوهشگران از نرم‌افزار TerrSet و ابزار مدل‌ساز سازگاری تغییر اقلیم استفاده کردند. همچنین مدل‌های MAGICC۷ و SCENGEN برای شبیه‌سازی تغییرات دما و بارش تا سال ۲۱۰۰ به کار گرفته شد. داده‌های اقلیمی دوره ۱۹۸۱ تا ۲۰۱۰ به عنوان مبنای مقایسه در نظر گرفته شدند. در واقع، پژوهشگران ابتدا شرایط اقلیمی گذشته را بررسی و سپس بر اساس دو سناریوی متفاوت، تغییرات آینده را پیش‌بینی کردند. در سناریوی نخست که نشان‌دهنده ادامه مصرف بالای سوخت‌های فسیلی است، میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای بالا در نظر گرفته شد. در سناریوی دوم، فرض بر این بود که جهان به سمت سیاست‌های پایدارتر و کاهش انتشار حرکت می‌کند. سپس با ترکیب داده‌های دما و بارش، نقشه‌هایی از مناطق با توان بسیار زیاد تا فاقد توان برای کشت زعفران تهیه شد.

نتایج نشان دادند در سناریوی مبتنی بر مصرف بالای سوخت‌های فسیلی، مساحت مناطق با «توان بسیار زیاد» برای کشت زعفران تا سال ۲۱۰۰ حدود ۸۵ درصد کاهش می‌یابد و سهم زمین‌های فاقد توان به بیش از ۸۰ درصد می‌رسد. این کاهش شدید به ویژه در مناطق شرقی کشور چشمگیر است. همچنین مساحت زمین‌های بسیار مستعد از بیش از ۶۶ هزار کیلومتر مربع به حدود ۱۰ هزار کیلومتر مربع کاهش پیدا می‌کند، در حالی که زمین‌های با توان بسیار کم افزایش قابل توجهی خواهند داشت.

در مقابل، در سناریوی مبتنی بر توسعه پایدار، هرچند مناطق با توان بسیار زیاد باز هم کاهش می‌یابند، اما سهم زمین‌های فاقد توان به طور محسوسی کمتر می‌شود و بخشی از زمین‌ها در طبقات «توان کم» و «توان متوسط» باقی می‌مانند یا افزایش می‌یابند. این موضوع نشان می‌دهد که انتخاب مسیرهای پایدار می‌تواند از افت شدید ظرفیت تولید جلوگیری کند و حتی امکان بهره‌برداری از برخی مناطق جدید در غرب و شمال غرب کشور را فراهم سازد.

بر اساس اطلاعات تکمیلی این پژوهش، در همه مناطق کشور روند افزایشی دما، به ویژه پس از سال ۲۰۷۰، مشاهده می‌شود. الگوهای بارشی نیز تغییر می‌کنند؛ در برخی مناطق کاهش بارش و در برخی دیگر جابه‌جایی فصلی بارش پیش‌بینی شده است.

پژوهشگران تأکید کرده‌اند که هرچند مدل‌ها تصویری کلی از آینده ارائه می‌دهند، اما همچنان با عدم قطعیت همراه هستند. برای نمونه، امواج گرمایی کوتاه‌مدت یا یخبندان‌های دیررس که می‌توانند برای زعفران حیاتی باشند، ممکن است به طور کامل در این مدل‌ها منعکس نشوند. همچنین عواملی مانند دسترسی به آب زیرزمینی یا شرایط اقتصادی کشاورزان در این تحلیل به طور مستقیم لحاظ نشده است.

با این حال، یافته‌های فوق که در فصلنامه «مهندسی اکوسیستم بیابان» وابسته به دانشگاه کاشان منعکس شده‌اند، اهمیت برنامه‌ریزی دقیق را برجسته می‌کنند. استفاده از سامانه‌های آبیاری هوشمند، تدوین سیاست‌های حمایتی و آموزش کشاورزان می‌تواند به کاهش آسیب‌ها کمک کند.

این پژوهش نشان می‌دهد که مسیر توسعه و سیاست‌های کلان انرژی و محیط زیست، مستقیماً بر آینده یکی از مهم‌ترین محصولات صادراتی کشور اثرگذار است و تصمیم‌های امروز می‌تواند ظرفیت تولید دهه‌های آینده را تعیین کند.

*