قلعه حیدره همدان؛ ردپایی از یک میراث تاریخی

قلعه حیدره متعلق به چه دوره‌ای است؟ چه کارکردی داشته و چه روایتی از گذشته همدان را در دل خود جای داده است؟ از سوی دیگر، ساخت‌وسازهای صورت‌گرفته در محدوده این اثر تاریخی چه تأثیری بر آن داشته و وضعیت حفاظت از آن چگونه است؟

ایسنا در راستای شفاف‌سازی این پرسش‌ها و پاسخ به دغدغه‌های علاقه‌مندان و دوستداران میراث فرهنگی، در گفت‌وگو با «صاحب محمدیان‌منصور» عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی‌سینا و «حمید حیدری» معاون میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان، ابعاد مختلف این قلعه تاریخی را بررسی کرده است که در ادامه می‌خوانید.

در حال حاضر اثری از این بنای تاریخی یا قلعه مشاهده نمی‌شود

عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی‌سینا با بیان اینکه در بررسی عکس‌های هوایی سال ۱۳۳۵ همدان، قلعه‌ای را مشاهده کردم که روی تپه نزدیک حیدره واقع بود که به آن یال تپه یا یال قلعه هم گفته می‌شود، تصریح کرد: در حال حاضر اثری از این بنای تاریخی یا قلعه مشاهده نمی‌شود. اما در نقشه سال ۱۳۳۵ به وضوح یک بنایی که زیر خاک است و شباهت زیادی به یک قلعه با حیاط مرکزی دارد، همراه با دیواره‌ها و چهار برج مدور در پیرامون را می‌توان دید.

صاحب محمدیان منصور در گفت‌وگو با ایسنا، افزود: با توجه به بررسی‌ها قدمت آن به قرون میانه یا اوایل دوره اسلامی یا حتی به قبل‌تر از دوران صفویه برمی‌گردد. اما با توجه به اینکه کاملا زیر خاک است، اگر اواخر دوره اسلامی بود، قطعا دیواره‌ها بیرون و قابل مشاهده و تشخیص بود.

وی در ادامه با اشاره به نوع قرارگیری آن که روی تپه و در محلی که دقیقا به شهر اشراف دارد و در مسیر امامزاده کوه است، اظهار کرد: احتمالا در گذشته یکی از تفرج‌گاه‌ها و یکی از مناطق اقامتی خیلی مهم بنام دره ماوشان بوده است. با توجه به موقعیت استراتژیک و دید فوق العاده حدس زده می‌شود که کاروان سرای دوره صفویه و یا دوره دیگری نبوده و یک قلعه با کاربری نظامی بوده است. البته تا زمانی که کاوش باستان شناسی انجام نشود، به طور قطع نمی‌توان گفت کاربری آن دقیقا چه بوده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی سینا با اشاره به ساخت و سازهای انجام شده در پیرامون این قلعه، اظهار کرد: صرفا پایه‌های اولیه و فونداسیون بنا قابل کاوش است. زیرا دیواره‌ها فرو ریخته و اثری که برجای مانده احتمالا مربوط به پایه‌های بنا است. در تخریب‌های صورت گرفته، آسیب زیادی دیده و نیاز است که کاوش و تاریخ گذاری شود، دوره مربوطه و ارزش حفاظتی آن مشخص شود تا بتوان قدمتی را برای آن تعیین کرد.

وی ادامه داد: اگر قدمت آن قرون اولیه اسلامی در نظر گرفته شود، این بنا هفتصد تا هزار سال قدمت دارد. با توجه به نوع تخریب بنا و اینکه کاروانسراهای دوره صفویه و ایلخانی به این حد تخریب نشده و دیوارهای آن‌ها قابل دید بوده و در تاریخ به آن‌ها ارجاع شده است، اگراین بنا متعلق به دوره صفویه و ایلخانی یا دوره‌های اسلامی متاخر بود قطعا درخیلی از سفرنامه‌ها به آن اشاره می‌شد. اما اشارات مستقیمی به این بنا وجود ندارد، قدیمی‌تر و احتمالا مربوط به قرون اولیه اسلامی است.

محمدیان منصور با اشاره به اینکه تصویربرداری هوایی امروزه به عنوان یک روش شناخته می‌شود، تأکید کرد: در سال ۱۳۳۵ که این قلعه نقشه‎برداری هوایی شده است، اگر کسی روی تپه قدم می‌زد باز با چشم معمولی قابل شناسایی نبود. بسیاری از آثار تاریخی کشور ما مانند تپه نوشیجان وقتی که شخص روی تپه راه می‌رود اصلا قابل تشخیص نیست. اما با دید هوایی و عکس‌های هوایی چون از بالا گرفته می‌شود، می‌توان تشخیص داد که یک بنایی آنجا وجود دارد. استفاده از تصویربرداری هوایی برای شناسایی بناها و آثار در ایران و خیلی از کشورهای دیگر کاربرد دارد.

بنای واقع در منطقه حیدره قلعه نیست

معاون میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان نیز با اشاره به این که بنای واقع در منطقه حیدره قلعه نیست و قبلا نیز ثبت ملی شده است، گفت: این بنا بقایای یک قلعه قدیمی است و با قدم زدن روی سطح تپه قابل مشاهده نیست و باید برش زده شود، گودبرداری صورت گیرد تا احتمالا بتوانیم یک قلعه یا پایه‌های یک قلعه را در آنجا پیدا کنیم.

حمید حیدری با اشاره به اینکه تعداد زیادی از این قبیل بقایای قلعه‌های قدیمی در روستاها و شهرهای مختلف وجود دارد و در حال حاضر حدود ۱۰ تا ۱۱ مورد را می‌توان در همدان نام برد، تصریح کرد: در پی اعلام اینکه که روی تپه حیدره بنای جدیدی کشف شده است، کارشناسان خود را برای بازدید به محل فرستادیم و با زدن GPS مشخص شد این بنا همان مکانی است که قبلا در سال ۱۳۸۵ ثبت ملی شده است.

وی در پاسخ به این سوال که بنایی که قبلا ثبت ملی شده و ساخت و ساز در آن ممنوع است و اینک روی آن ساخت و ساز انجام شده، بر چه اساس بوده است؟ بیان کرد: ساخت و ساز در عرصه اثری که ثبت ملی شده ممنوع بوده اما در حریم آن بلا مانع است و ممنوعیتی برای ساخت و ساز در حریم وجود ندارد. ساخت و ساز صورت گرفته در تپه حیدره هم در حریم است نه روی عرصه.

وی در پاسخ به سوال دیگر که برای این بنای ثبت ملی شده که فرض می‌شود برای دوران اولیه اسلامی است، از این به بعد چه اقداماتی صورت خواهد گرفت، نیز گفت: با توجه به تعداد زیاد این قبیل بناها یا بقایای قلعه‌های قدیمی در همدان و کشور صرفا یک لایه برداری باستان شناسی بخواهیم انجام دهیم، نیاز به اعتبار دارد. اگر بخواهیم برای تمام ۱۹۰۰ اثر ثبت شده در استان که اغلب آن‌ها در حدود ۱۲۰۰ مورد تپه و محوطه است، اعتبار تأمین کنیم، باید بودجه یک سال کشور را برای آن‌ها اختصاص دهیم.

حیدری در ادامه گفت: با توجه به اعتبارات کمی که به ویژه در حوزه کاوش برای اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی تخصیص داده می‌شود، متاسفانه نمی‌توانیم به همه این آثار رسیدگی کنیم. علاوه بر کاوش، موضوع، نگهداری و حفاظت را نیز باید لحاظ کنیم. بنابراین فعلا ترجیح می‌دهیم در چارچوب وظایف اداره که حفظ و نگهداری از این آثار است آنها را صرفا حفظ کنیم تا به دست آیندگان برسند.

معاون میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان تأکید کرد: اگر برای بقایای قلعه ثبت شده اعتبار تامین شود، قطعا لایه برداری و اکتشاف را برای مشخص کردن پایه‌های آن انجام خواهیم داد تا در فاز بعد احیا و نگهداری آن صورت گیرد.

حیدری به خلاهای موجود در این اداره در راستای حفظ آثار تاریخی نیز اشاره کرد و گفت: برای نگهداری از بناها و آثار تاریخی ثبت شده نیاز به همکاری سایر نهادها از جمله شهرداری، شهرسازی، بنیاد مسکن، دانشگاه‌ها و به ویژه عموم مردم در قالب مسئولیت اجتماعی است تا بتوان به صیانت و نگهداری از آن‌ها پرداخت.

*