ابزار جدید برای سنجش ترس بیماران ایرانی از عوارض شیمی‌درمانی

به گزارش ایسنا، به نقل از دانشگاه علوم پزشکی تهران، این ابزار می‌تواند به پزشکان و پژوهشگران کمک کند ترس‌های مرتبط با عوارض درمان را دقیق‌تر شناسایی و برای مدیریت آنها برنامه‌ریزی کنند.

هدف اصلی این پژوهش بوسیله پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تهران و مرکز تحقیقات علوم شناختی و رفتاری در پلیس سازگارسازی فرهنگی و ارزیابی ویژگی‌های روان‌سنجی نسخه فارسی مقیاس ترس از عوارض شیمی‌درمانی (CheSeFS) بود.

ترس از عوارض شیمی‌درمانی چرا مهم است؟

شیمی‌درمانی یکی از درمان‌های مهم سرطان است، اما چون داروهای آن در سراسر بدن اثر می‌کنند، می‌توانند عوارض مختلفی ایجاد کنند. این عوارض ممکن است شامل تهوع، خستگی، ریزش مو، زخم‌های دهان، اختلال خواب و سایر مشکلات جسمی باشد.

اما نگرانی بیماران فقط به عوارض جسمی محدود نمی‌شود. ترس از عوارض شیمی‌درمانی می‌تواند با تأخیر در درمان، کاهش پایبندی به برنامه درمانی، تهوع پیش‌بینی‌شونده و کاهش کیفیت زندگی ارتباط داشته باشد. پژوهشگران می‌گویند پرسشنامه‌های عمومی اضطراب و افسردگی لزوماً نمی‌توانند این نوع ترسِ اختصاصی و مرتبط با درمان را به‌درستی اندازه‌گیری کنند.

آزمایش ابزار روی ۶۰۰ بیمار ایرانی

پژوهشگران این مطالعه را بین ژانویه و آوریل ۲۰۲۴ در انستیتو کانسر در مجتمع بیمارستانی امام خمینی تهران انجام دادند و ۶۰۰ بیمار مبتلا به سرطان که تحت شیمی‌درمانی بودند در آن شرکت کردند.

میانگین سنی شرکت‌کنندگان حدود ۴۸ سال بود و ۷۴ درصد آنها زن بودند. حدود ۴۲ درصد بیماران به سرطان‌های دستگاه گوارش مبتلا بودند.

برای افزایش دقت بررسی، ۶۰۰ شرکت‌کننده به دو گروه ۳۰۰ نفری تقسیم شدند. از گروه نخست برای کشف ساختار پرسشنامه و از گروه دوم برای تأیید آن استفاده شد.

پرسشنامه چگونه به فارسی تبدیل شد؟

پژوهشگران تنها ترجمه ساده پرسشنامه را انجام ندادند. ابتدا دو مترجم مستقل نسخه انگلیسی را به فارسی ترجمه کردند. سپس این ترجمه‌ها با هم تلفیق شدند و دو مترجم دیگر که از نسخه اصلی بی‌خبر بودند، آن را دوباره به انگلیسی برگرداندند.

در مرحله بعد، گروهی شامل متخصصان روان‌سنجی، پرستاری و انکولوژی نسخه فارسی را از نظر معنایی، زبانی، فرهنگی و بالینی بررسی کردند. در نهایت نیز ۱۰ بیمار نسخه اولیه را بررسی کردند تا مشخص شود سؤالات برای بیماران ایرانی قابل فهم و مناسب هستند.

نتایج این مرحله مثبت بود: بیماران و متخصصان، سؤالات را روشن، مرتبط، قابل فهم و از نظر فرهنگی مناسب ارزیابی کردند.

نسخه اصلی CheSeFS شامل ۱۴ سؤال بود، اما تحلیل آماری نشان داد سه سؤال در جمعیت ایرانی ساختار مناسبی ندارند. بنابراین سه مورد حذف شد و نسخه نهایی ۱۱ سؤال داشت.

این ۱۱ سؤال در دو حوزه اصلی قرار گرفتند:

ترس فیزیولوژیک: نگرانی از عوارض جسمی شیمی‌درمانی

ترس ذهنی یا روان‌شناختی: نگرانی‌ها و ترس‌های ذهنی مرتبط با پیامدهای درمان

این دو عامل در مجموع ۵۴.۴ درصد از تغییرات پاسخ‌های بیماران را توضیح دادند.

ابزار از نظر آماری قابل اعتماد بود

یکی از مهم‌ترین یافته‌های مطالعه، پایایی بالای نسخه فارسی بود. ضریب آلفای کرونباخ برای کل پرسشنامه ۰.۸۹ و ضریب امگا نیز ۰.۸۹ به دست آمد؛ اعدادی که نشان‌دهنده هماهنگی مناسب میان سؤال‌های پرسشنامه هستند.

همچنین وقتی پرسشنامه دو هفته بعد دوباره برای ۳۰ بیمار اجرا شد، ضریب همبستگی درون‌طبقه‌ای (ICC) برابر با ۰.۸۹ بود که نشان می‌دهد نتایج ابزار در طول زمان ثبات خوبی دارد.

تحلیل تأییدی نیز نشان داد ساختار دوگانه پرسشنامه با داده‌های بیماران سازگاری خوبی دارد؛ شاخص‌های برازش مدل شامل RMSEA برابر با ۰.۰۴، CFI برابر با ۱.۰۰، TLI برابر با ۱.۰۰ و SRMR برابر با ۰.۰۴ بودند.

چه بیمارانی ترس بیشتری گزارش کردند؟

تحلیل پژوهشگران نشان داد برخی ویژگی‌ها با نمره بالاتر ترس از عوارض شیمی‌درمانی همراه بودند.

برای مثال، درد بیشتر با ترس بیشتر ارتباط داشت. همچنین مردان، افراد دارای تحصیلات تحصیلات تکمیلی و ساکنان مناطق شهری نمره‌های بالاتری در مقیاس ترس داشتند. در مقابل، افراد متأهل نمره پایین‌تری گزارش کردند. داشتن بیماری مزمن نیز با ترس بیشتر و داشتن سابقه خانوادگی سرطان با نمره پایین‌تر همراه بود.

البته این ارتباط‌ها به معنای آن نیست که این عوامل حتماً باعث افزایش یا کاهش ترس می‌شوند؛ این بخش از مطالعه بر اساس ارتباط‌های آماری در داده‌های مقطعی انجام شده است.

این پرسشنامه چه کاربردی دارد؟

نسخه نهایی فارسی شامل ۱۱ سؤال است و هر سؤال در یک مقیاس پنج‌درجه‌ای پاسخ داده می‌شود. نمره کل از ۱۱ تا ۵۵ متغیر است و نمره بالاتر نشان‌دهنده ترس بیشتر از عوارض شیمی‌درمانی است.

در عمل، چنین ابزاری می‌تواند به تیم‌های درمانی کمک کند بیمارانی را که نگرانی شدیدی درباره عوارض شیمی‌درمانی دارند، زودتر شناسایی کنند. این موضوع می‌تواند زمینه را برای گفت‌وگوی بهتر با بیمار، آموزش درباره عوارض قابل انتظار و در صورت نیاز حمایت روان‌شناختی فراهم کند.

محدودیت مهم مطالعه

این پژوهش عمدتاً اعتبار و پایایی یک ابزار اندازه‌گیری را بررسی کرده است؛ بنابراین نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که استفاده از این پرسشنامه به‌تنهایی باعث کاهش اضطراب یا افزایش پایبندی بیماران به شیمی‌درمانی می‌شود.

همچنین پژوهش در یک مرکز درمانی در تهران و با نمونه‌گیری در دسترس انجام شد. بنابراین برای اطمینان از اینکه این ابزار در تمام گروه‌های بیماران سرطانی ایران به یک اندازه عملکرد دارد، بررسی آن در مراکز و جمعیت‌های متنوع‌تر می‌تواند مفید باشد.

پیام اصلی پژوهش

این مطالعه یک ابزار اختصاصی و نسبتاً کوتاه را برای سنجش ترس از عوارض شیمی‌درمانی در بیماران ایرانی معرفی و اعتبارسنجی کرده است. نتایج نشان می‌دهد نسخه فارسی ۱۱ سؤالی CheSeFS از نظر اعتبار و پایایی عملکرد مطلوبی دارد و می‌تواند در پژوهش‌ها و محیط‌های بالینی ایران برای شناسایی و اندازه‌گیری این نگرانی اختصاصی مورد استفاده قرار گیرد.

*