۶ راهکار مقابله با مخاطرات بارش‌های حدی در کشور

فاطمه فلاحتی در گفت‌وگو با ایسنا، در توضیح بیشتر گفت: سیلاب ۲۶ آگوست ۲۰۲۶ نپال، یکی از نمونه‌های کم‌نظیر رخدادهای مرکب و زنجیره‌ای در آسیای جنوبی بود؛ رخدادی که نشان داد بخشی از مخاطرات حدی هیدرولوژیکی می‌توانند بدون محرک بارشی و تنها با یک فرآیند دامنه‌ای آغاز شوند. در این حادثه، فروپاشی بخش پایینی یک یخچال طبیعی در ارتفاع حدود ۵۲۰۰ متر، سقوط ۱۲۰۰ متری جرم عظیم یخ و سنگ، انسداد رودخانه لنده و شکست سد طبیعی، زنجیره‌ای از فرآیندهای دامنه‌ای-یخچالی را فعال کرد و موجی با ارتفاع بیش از ۱۲ متر را به سمت سکونتگاه‌های کوهستانی روانه کرد.

وی افزود: این موج واریزه‌ای، دست‌کم ۱۹ پل را تخریب کرد، حدود ۴۰ کیلومتر جاده را شست، مسیرهای ارتباطی نپال-تبت را قطع کرد و چندین روستا را در معرض خطر مستقیم قرار داد و تحلیل‌ها نشان می‌دهد که این رخداد، یک هشدار جهانی است.

مدیر گروه پژوهشی مخاطرات آب و هواشناختی مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی ادامه داد: در حالی که نپال با سیلاب یخچالی دست‌وپنجه نرم می‌کند، گزارش‌های رسمی سازمان جهانی هواشناسی و مراکز پیش‌بینی اقلیمی منطقه‌ای نشان می‌دهد که احتمال شکل‌گیری یک فاز ال‌نینوی فعال در نیم‌کره شمالی طی ماه‌های آینده افزایش یافته است؛ پدیده‌ای که می‌تواند الگوهای بارش، دما و رفتار سامانه‌های جوی را در خاورمیانه و ایران دگرگون کند.


احتمال تداوم شرایط ال‌نینویی تا زمستان ۱۴۰۵ و اوایل ۱۴۰۶

فلاحتی گفت: بر اساس چشم‌انداز فصلی WMO و خروجی مدل‌های چندگانه اقلیمی، احتمال تداوم شرایط ال‌نینویی تا زمستان ۱۴۰۵ و اوایل ۱۴۰۶ بالاست؛ شرایطی که معمولاً با افزایش فراوانی بارش‌های حدی، تغییر مسیر سامانه‌های بارشی و تشدید مخاطرات هیدرومتئورولوژیک در بخش‌هایی از جنوب‌غرب آسیا همراه است.

وی افزود: بر اساس تحلیل‌های اقلیمی، ال‌نینو در سال‌های ۱۴۰۵–۱۴۰۶ می‌تواند در ایران بارش‌های شدید و سیلاب‌های ناگهانی در شمال، غرب و جنوب کشور ایجاد کند، خشکسالی و کم‌آبی را در مناطق مرکزی و شرقی نیز تشدید می‌کند، موج‌های گرما را در کلان‌شهرها افزایش دهد و احتمال رخدادهای حدی را بالا ببرد. بنابراین ایران وارد دوره‌ای شده که مدیریت بحران باید چند مخاطره‌ای، هماهنگ و مبتنی بر اقدام ملی باشد.

راهکارهای مقابله با مخاطرات بارش‌های حدی

مدیر گروه پژوهشی مخاطرات آب و هواشناختی مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی در تشریح راهکارهای مبتنی بر استانداردهای جهانی برای پاسخ به عصر مخاطرات حدی گفت: نخستین راهکار، راه‌اندازی سامانه هشدار سریع چند مخاطره‌ای است که استاندارد سازمان جهانی هواشناسی تأکید می‌کند و هشدار باید محلی، چند مخاطره‌ای و بر اساس داده‌های لحظه‌ای منتشر شود. در عصر مخاطرات مرکب، هشدار باید بتواند هم‌زمان سیلاب، موج گرما، خشکسالی، بارش حدی و ناپایداری دامنه را پوشش دهد و ایران باید هشدارهای پراکنده فعلی را در قالب یک سامانه یکپارچه MH‑EWS تجمیع کند.

فلاحتی گفت: دومین راهکار، پایش فعال حوضه‌های کوهستانی است. رخداد نپال نشان داد که سیلاب‌های ناگهانی می‌توانند حتی بدون بارش و تنها با یک فرآیند دامنه‌ای آغاز شوند. در ایران نیز، شاید محرک اولیه سیلاب‌های ناگهانی یخچالی نباشد، اما دامنه‌های ناپایدار، آبراهه‌های تندشیب، رسوب‌گذاری شدید و انسداد دهانه پل‌ها، می‌توانند همان الگوی خطر را ایجاد کنند. بنابراین حوضه‌های کوهستانی البرز و زاگرس باید با سنجش از دور، پایش رسوب و تغییرات بستر، تحلیل ناپایداری دامنه‌ها و مدل‌سازی رفتار آبراهه‌های تندشیب به‌ صورت مستمر رصد شوند.

وی افزود: سومین راهکار، بازنگری طراحی شهری با توجه به ریسک مرکب است. بر اساس اصول UNDRR و UN‑Habitat، طراحی شهری باید از «مدیریت سیلاب» به مدیریت ریسک مرکب ارتقاء یابد؛ یعنی شبکه شهری بتواند در برابر ترکیب مخاطرات حدی از سیلاب و رسوب تا آب‌گرفتگی و اختلال انرژی تاب‌آور باشد. بنابراین حریم رودخانه باید فضای دمپ انرژی باشد، کاربری‌های سبک و قابل‌جابه‌جایی باید در حریم قرار گیرند، سازه‌های سنگین و حیاتی نباید در پایاب آبراهه‌ها مستقر شوند، مسیرهای امدادی نباید در نقاط انسداد پذیر قرار گیرند و شبکه شهری باید توان تحمل هم‌زمان سیلاب، رسوب، آب‌گرفتگی و اختلال انرژی را داشته باشد.

مدیر گروه پژوهشی مخاطرات آب و هواشناختی مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی ادامه داد: چهارمین راهکار، سناریونویسی اقلیمی برای ال‌نینو است. کشورها در مواجهه با ال‌نینو سه سناریوی اصلی بارش حدی و سیلاب، خشکسالی و کم‌آبی و موج گرما و فشار بر شبکه انرژی را فعال می‌کنند. ایران باید این سناریوها را برای سال‌های ۱۴۰۵–۱۴۰۶ عملیاتی کند و خروجی آن‌ها را مبنای آمادگی دستگاه‌ها قرار دهد.

فلاحتی گفت: پنجمین راهکار، تاب‌آوری زیرساخت‌ها در برابر فشار هم‌زمان سیلاب، گرما و انرژی است. زیرساخت‌های حیاتی باید در برابر سیلاب، گرما، اختلال شبکه انرژی و بارش‌های حدی تاب‌آور باشند که این شامل شبکه حمل‌ونقل، آب، برق، مخابرات، بیمارستان‌ها و مراکز امدادی است.

وی افزود: ششمین و مهم‌ترین راهکار، اقدام ملی و مشارکت بین بخشی است. مدیریت مخاطرات مرکب تنها زمانی موفق است که دستگاه‌های ملی، شهرداری‌ها، نهادهای علمی، رسانه‌ها و جامعه محلی همه در یک چارچوب اقدام ملی مشارکت کنند. این رویکرد، در ادبیات UNDRR به عنوان چارچوب اقدام ملی هماهنگ شناخته می‌شود.

مدیر گروه پژوهشی مخاطرات آب و هواشناختی مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی در پایان تأکید کرد: رخداد نپال و چشم‌انداز ال‌نینو، یک پیام مشترک دارند؛ جهان وارد عصر جدیدی از مخاطرات حدی شده است. ایران نیز برای مواجهه با این شرایط، نیازمند رویکردی چند مخاطره‌ای، علمی و مبتنی بر استانداردهای جهانی است؛ رویکردی که تنها با اقدام ملی و مشارکت همه دستگاه‌ها امکان‌پذیر است.

*