پیشنهاد تشکیل کارگروه حقوق زندانیان و رویکرد‌های اصلاحی در بریکس

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، حیدر آسیابی نوشت: برگزاری اجلاس رؤسای دستگاه‌های قضایی کشورهای عضو و شریک بریکس در دهلی‌نو در سپتامبر ۲۰۲۶ را می‌توان فراتر از یک رویداد تشریفاتی قضایی ارزیابی کرد.

توسعه دیپلماسی قضایی در پرتو اجلاس بریکس

آسیابی با اشاره به حضور رئیس قوه قضاییه در هند، آن را فراتر از یک رویداد معمول و سفر مقام قضایی به خارج از کشور دانست و نوشت: همچنانکه این سفر بازتاب گسترده‌ای از دیپلماسی قضایی و پیام صلح و عدالت برای جهانیان داشت، دیدارها و نشست‌های محوری قاضی القضات ایران با رهبران ادیان، علما و فرهیختگان هند و مردم دارای ابعادی گسترده و تازه به شمار می‌رود. پوشش و انعکاس خبری آن نیز در رسانه‌های هندی و بین‌المللی حکایت از فرصتی تازه جهت توسعه دیپلماسی قضایی در فصل جدید از دوره تحول و تعالی در قوه قضاییه ارزیابی می‌شود.

ضرورت ورود حقوق زندانیان به دستور کار بریکس

رئیس سازمان زندان‌ها در ادامه تأکید کرد: گفت‌وگو درباره همکاری میان قوه‌های قضاییه، تبادل تجربیات حقوقی، توسعه فناوری و هوش مصنوعی در نظام عدالت، تسریع فرآیندهای قضایی و ایجاد سازوکارهای پایدار همکاری، ظرفیت شکل‌گیری جدید از رویکرد «دیپلماسی قضایی» را ایجاد کرده است. اگرچه حقوق زندانیان و مدیریت زندان‌ها به‌صورت مستقل در میان چهار محور رسمی اعلام‌شده اجلاس قرار نداشت، لیکن ماهیت همکاری‌های مورد بحث به‌گونه‌ای است که می‌تواند و باید به حوزه عدالت کیفری، اجرای مجازات و حقوق اشخاص محروم از آزادی یعنی زندانیان تسری یابد.

حوزه زندانبانی؛ مصداقی برای قاعده‌سازی در بریکس

آسیابی بیان کرد: همکاری قضایی بریکس، چنانچه بخواهد از سطح همکاری‌های تجاری و نهادی فراتر رفته و به یک الگوی معتبر عدالت چندجانبه تبدیل شود، ناگزیر باید حقوق زندانیان را وارد دستور کار خود کند. نظام قضایی دستگاه قضا در حوزه زندانبانی، حقوق زندانیان و کرامت انسانی بسیار مترقی و ریشه در مفاهیم ناب اسلام محمدی و حکمرانی مترقی جمهوری اسلامی ایران دارد. از یک سو جهت عبور از مفهوم سنتی دیپلماسی قضایی و توجه به مرز حاکمیت قانون که حقوق زندانیان از جمله آن تعریف می‌شود و از سوی دیگر نظر به ادبیات شکل‌گرفته پیرامون اجلاس بریکس در ایران که بر عبور از عضویت منفعل به مشارکت در قاعده‌سازی و ایجاد سازوکارهای حقوقی تأکید می‌کند، حوزه زندانبانی نیز می‌تواند یکی از مصادیق عملی این قاعده‌سازی باشد؛ به‌ویژه از آن جهت که همکاری در این حوزه لزوماً به اختلافات سیاسی کلان گره نمی‌خورد و می‌تواند بر مسائل حرفه‌ای و انسانی متمرکز شود.

زمینه‌های همکاری بریکس در حوزه زندانبانی

آسیابی در ادامه، رویکردهای انتقال محکومان میان کشورها، استفاده از مجازات‌های جایگزین حبس، ارتقای استانداردهای سلامت و بازپروری، روش‌های اصلاحی و تربیتی برای زندانیان، آموزش کارکنان و استفاده از هوش مصنوعی در تصمیمات مرتبط با زندانیان را از جمله زمینه‌هایی دانست که بریکس قابلیت دارد آنها را به یک سازوکار نوین همکاری قضایی و زندانبانی تبدیل کند.

انتقال محکومان؛ نقطه اتصال بریکس با حقوق زندانیان

رئیس سازمان زندان‌ها انتقال محکومان به کشور متبوع را روشن‌ترین نقطه اتصال بریکس با حقوق زندانیان دانست و نوشت: زندانی خارجی معمولاً با دشواری‌های مضاعفی مواجه است، فاصله جغرافیایی از خانواده، مانع زبانی، ناآشنایی با مقررات زندان، دشواری دسترسی به خدمات کنسولی، محدودیت در دریافت اسناد و مدارک، تفاوت فرهنگی و ضعف امکان برنامه‌ریزی برای بازگشت به جامعه؛ این عوامل می‌توانند هدف اصلاح و بازاجتماعی‌شدن را تضعیف کنند، بنابراین انتقال اشخاص محکوم یکی از اشکال مهم همکاری بین‌المللی در امور کیفری است.

تطابق حقوق داخلی ایران با استانداردهای بین‌المللی زندانبانی

رئیس سازمان زندان‌ها با اشاره به «قواعد نلسون ماندلا»، قواعد بانکوک و توکیو و... به عنوان مهم‌ترین چارچوب بین‌المللی راهنما برای مدیریت زندان و رفتار با زندانیان، خاطرنشان کرد: هم‌پوشانی و ظرفیت‌های حقوق داخلی ایران مرتبط با زندان‌ها دارای هم‌پوشانی بسیار بالا و حتی در بیشتر موارد بسیار مترقی‌تر از استانداردهای بین‌المللی، پیش‌بینی و اجرا شده است. بنابراین گفتمان‌سازی و تعامل با کشورهای عضو بریکس علاوه بر اینکه می‌تواند یکی از نوآوری‌های مفهومی بریکس در حوزه زندان باشد، این تجربیات و دستاوردهای زندانبانی در ایران می‌تواند زمینه انتقال تجربیات باشد و از سویی دیگر خط بطلانی بر اقدامات گسترده برخی از کشورها و رسانه‌های معاند که به غلط دنبال تشویش اذهان دیگر کشورها و انحراف اذهان جامعه جهانی از نظام انسانی مترقی حقوق بشری و قضایی در ایران می‌باشند.

ایجاد بانک تجربه‌های موفق در رویکردهای اصلاحی

آسیابی، یکی از مهم‌ترین نقاط مشترک و مورد تأکید حقوق بین‌الملل و رویکردهای زندانبانی را تأکید بر بازپروری و بازاجتماعی‌شدن دانست و نوشت: بند ۳ ماده ۱۰ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی بر اصلاح و بازسازگاری اجتماعی زندانیان تأکید می‌کند. همین جهت‌گیری‌ها در مقررات داخلی و عملکرد برنامه‌های اصلاحی و تربیتی ایران نیز به‌وضوح قابل مشاهده و تأکید است؛ بنابراین، همکاری بریکس می‌تواند به حرفه‌آموزی، سوادآموزی، آموزش رسمی، درمان اعتیاد، سلامت روان، اشتغال زندانیان، مددکاری، ارتباط با خانواده، برنامه‌های پیش از آزادی و مراقبت پس از خروج گسترش یابد. بریکس می‌تواند در این زمینه بانک تجربه‌های موفق ایجاد کند.

هوشمندسازی؛ فرصتی برای مدیریت زندان

رئیس سازمان زندان‌ها با اشاره به اینکه یکی از موضوعات رسمی اجلاس بریکس، نقش هوش مصنوعی در قوه قضاییه بود، اظهار داشت: این بحث ارتباط مستقیمی با آینده زندانبانی دارد؛ زیرا سامانه‌های الگوریتمی می‌توانند در طبقه‌بندی زندانیان، مدیریت امنیت، پیشنهادهای برنامه اصلاحی، تصمیمات مرتبط با نهادهای ارفاقی و تحلیل نیازهای درمانی مورد استفاده قرار گیرند. نکته مهم این است که مطالب منتشرشده پیرامون اجلاس، بر توسعه ارتباطات و شبکه همکاری میان مراجع قضایی کشورهای عضو و شریک تأکید دارند. همین ایده می‌تواند مبنای یک ابتکار تخصصی‌تر باشد: «شبکه عدالت کیفری و زندانبانی بریکس». چنین شبکه‌ای لزوماً نیازمند ایجاد سازمانی فراملی و الزام‌آور در گام نخست نیست.

پیشنهاد تأسیس کارگروه حقوق زندانیان و رویکردهای اصلاحی زندانبانی بریکس

آسیابی با اشاره به اینکه کشورهای بریکس دارای نظام‌های حقوقی، سیاسی، فرهنگی و کیفری متفاوتی هستند، تصریح کرد: برای جمهوری اسلامی ایران، ورود فعال به این حوزه می‌تواند واجد ارزش حقوقی و دیپلماتیک باشد. ایران می‌تواند پیشنهاد تأسیس «کارگروه حقوق زندانیان و رویکردهای اصلاحی زندانبانی بریکس» را مطرح کند. این کارگروه می‌تواند با رویکردی مرحله‌ای، ابتدا بر انتقال محکومان، و تبادل تجربه در بازاجتماعی‌شدن تمرکز کند و سپس به استانداردهای تخصصی‌تر بپردازد.

لطمات جنگ به زندان‌ها؛ مصداق جنایت جنگی

رئیس سازمان زندان‌ها در پایان نوشت: در جنگ تجمیلی ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه یکسال گذشته متأسفانه لطمات جبران‌ناپذیری بر پیکره زندان‌ها وارد شد بطوریکه جمعی از همکاران، قضات، در حین ارائه خدمت و حتی زندانیان و مردم و کودکان در نتیجه این حملات شهید و جانباز و.. شدند؛ همچنین به ساختار فیزیکی و محل اقامت کارکنان، زندانیان و سربازان و.. آسیب جدی وارد شد که این‌ها همه از مصادیق جدی جنایت جنگی در عرف بین‌الملل است؛ و می‌تواند بعنوان مطالبه جدی مبنای شکایت، پی‌گیری حقوقی و قضایی در بریکس قرار گیرد.

*