دفاع مقدس و تولد یک نگاه تازه به موشک

ممکن است نخستین نشانه‌های یک درگیری، اختلال در یک شبکه ارتباطی، حمله به یک زیرساخت، از کار افتادن یک سامانه راداری، پرواز همزمان ده‌ها پهپاد یا شلیک موشک‌هایی باشد که از صدها کیلومتر دورتر به سوی هدفی مشخص حرکت می‌کنند. در چنین فضایی، مرز میان جبهه و پشت جبهه، اهداف نظامی و زیرساخت‌های غیرنظامی و حتی صلح و جنگ، بیش از گذشته درهم تنیده شده است.

جنگ روسیه و اوکراین، درگیری‌های چندلایه در خاورمیانه و رویارویی‌های مستقیم اخیر ایران و رژیم صهیونیستی، هر یک بخشی از این تصویر تازه را آشکار کرده‌اند؛ جنگی که در آن، آتش و فناوری در کنار اطلاعات، سرعت تصمیم‌گیری و توان حفظ شبکه‌های حیاتی، قرار گرفته‌اند.

در مورد کشور ما اما چهار دهه پیش، یکی از طولانی‌ترین جنگ‌های قرن بیستم در شرایطی آغاز شد که جمهوری اسلامی در نخستین سال‌های شکل‌گیری خود قرار داشت و کشور با محدودیت‌های گسترده نظامی، اقتصادی و تسلیحاتی مواجه بود. جنگی که از سال ۱۳۵۹ آغاز شد و نزدیک به ۸ سال ادامه یافت، به‌تدریج از نبردهای زمینی فراتر رفت و حمله به شهرها، جنگ موشکی، هدف قرار گرفتن تأسیسات نفتی و درگیری در خلیج فارس را نیز دربرگرفت.

جنگ شهرها و حملات موشکی به مراکز شهری، یکی از نقاط مهم این تجربه بود؛ زمانی که تهدید جنگی از خطوط مقدم فاصله گرفت و به فضای زندگی روزمره مردم رسید. اما امروز، نزدیک به چهار دهه پس از آن تجربه، ابزارها و شیوه‌های جنگ تغییر کرده‌اند و دیگر نمی‌توان دفاع مقدس را فقط در مجموعه‌ای از عملیات‌ها، سنگرها و تصاویر به جا مانده از جبهه‌ها خلاصه کرد.

امروزه پهپاد و موشک در کنار هم به کار گرفته می‌شوند، جنگ الکترونیک و عملیات سایبری بخشی از میدان را شکل می‌دهند و سامانه‌های اطلاعاتی و ماهواره‌ای امکان رصد و هدف‌گیری از فواصل دور را فراهم می‌کنند. جنگ ۱۲ روزه ایران و رژیم صهیونیستی در سال ۲۰۲۵ و در ادامه، جنگ ۴۰ روزه در سال ۲۰۲۶، این تحول را برای ایران از زاویه نزدیک‌تر به نمایش گذاشت؛ درگیری‌هایی که در آنها حملات هوایی، موشکی و پهپادی در کنار عملیات‌های اطلاعاتی قرار گرفتند و آثار جنگ به زیرساخت‌ها، انرژی و شبکه‌های حیاتی منطقه نیز کشیده شد.

در این میان، یک پرسش تاریخی با صورت‌بندی امروزین خود را نشان می‌دهد. وقتی ابزارها و شیوه‌های جنگ تغییر می‌کنند، با تجربه جنگ‌های گذشته چه باید کرد؟ آیا تجربه یک جنگ طولانی در دهه ۱۹۸۰ همچنان می‌تواند برای فهم میدان نبرد قرن بیست‌ویکم راهگشا باشد؟ مرز میان حفظ این تجربه و تبدیل شدن آن به چارچوبی ثابت برای مواجهه با تهدیدهای جدید کجاست؟

هفته دفاع مقدس می‌تواند فرصتی برای بازخوانی همین مسیر باشد؛ نه صرفاً برای مرور یک فصل تاریخی و بیان روایات تکراری، بلکه برای قرار دادن تجربه آن دوران در امتداد تحولاتی که مفهوم جنگ را در چهار دهه گذشته دگرگون کرده است.

ابوالقاسم شهریاری، تحلیلگر مسائل خاورمیانه، معتقد است پیشرفت فناوری یک سیر تحول است که از جنگ جهانی دوم و دفاع مقدس تا جنگ‌های پهپادی و موشکی امروز دیده می‌شود. در این راستا تجربه دفاع مقدس نقطه عطف مهمی در بازنگری دکترین دفاعی کشور بود.

شهریاری در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به ریشه‌دار بودن مسئله تغییر جنگ‌ها، اظهار کرد: تغییر ماهیت جنگ‌ها و وابستگی به جنگ‌افزارهای مدرن فقط مختص شرایط کنونی نیست. در جنگ جهانی دوم هم استفاده از هواپیماها هرچند در ساده‌ترین شکل، نوآوری بزرگی محسوب می‌شد و ناوگان هوایی آمریکا در این جنگ صحنه را متحول کرد. این روند توسعه تا جنگ ایران و عراق ادامه یافت. در دفاع مقدس ما متوجه اهمیت موشک‌ها و قدرت اصابت آن‌ها شدیم. درحالیکه شاید تا قبل از جنگ با عراق، ما به این عرصه اصلا ورود نکرده بودیم.

وی با اشاره به اینکه ما بعد از جنگ با صدام به سرعت به سمت به‌روزرسانی دکترین دفاعی خود در این زمینه حرکت کردیم، افزود: اکنون نرم‌افزارها همه‌گیر شده و اطلاعات دقیق به سادگی به دست می‌آید. به موازات این موضوع، جنگ‌افزارها هم پیشرفت کرده است. ما در این مسیر از دفاع مقدس تاکنون گام‌های بلندی برداشتیم. در آن روزها امید به هواپیماها و پدافندهای بسیار ساده داشتیم، ولی مهم‌ترین دستاورد ما از دفاع مقدس همین احساس نیاز به پیشرفت در جنگ‌افزارها بود. بارها شکست خوردیم، اما اکنون جزو کشورهای صاحب سبک به شمار می‌رویم.

مهم‌ترین دستاورد دفاع مقدس، احساس نیاز به پیشرفت بود

این تحلیلگر مسائل خاورمیانه با بیان اینکه ما طی سال‌های متمادی نه دکترین نظامی بلکه دکترین دفاعی خود را هم تقویت کرده‌ایم، ادامه داد: این در دو جنگ اخیر نیز به وضوح مشاهده می‌شود. حتی بر اساس اطلاعات موجود، در هشت سال دفاع مقدس هیچگاه مناطق مسکونی را مورد هدف قرار ندادیم. با اینکه به بغداد رسیدیم، هیچگاه به بیمارستان و مدرسه و مناطق مسکونی آن ضربه نزدیم. درحالیکه صدام کورکورانه مناطق مختلف تهران را برای ایجاد رعب و وحشت بمباران می‌کرد. به نظرم یکی از دستاوردهای مشترک ما از دفاع مقدس و دو جنگ اخیر، همین اخلاق‌مداری در جنگ بود.

شهریاری در پاسخ به اینکه آیا به اندازه کافی از تجربیات دفاع مقدس استفاده کرده‌ایم، گفت: یکی از نکات مهم در این رابطه تسلط ما به جغرافیای کشور است. اگرچه ترامپ روی حمله زمینی به ایران مانور بسیاری داد، اما ارتش پیاده روانه کشور نکرد، زیرا مطلع هستند که ما می‌دانیم از چه مناطقی نیروی دشمن می‌تواند عبور کند و کجا می‌توانیم کمین کنیم. برای مثال در عملیات مرصاد فقط به دلیل آگاهی از محیط جغرافیایی و کمین در نقاط درست، توانستیم یکی از مهم‌ترین لشکرکشی‌ها علیه کشور را خنثی کنیم.

وی با بیان اینکه محدودیت‌ها و عدم تجربه کافی ما را به آزمون و خطا و یادگیری مسائل جدید واداشت، اظهار کرد: از اواخر سال‌های ۶۴ به این سو، تقریبا جنگ زدوخورد بالایی نداشت، زیرا نیروها را افزایش و آگاهی لازم را به آنان داده بودیم. امروز هم رفته‌رفته به پیشرفت‌های جدیدی رسیده‌ایم، به طوریکه تسلط‌مان بر خاک کشور باعث شده دشمن علی‌رغم تهدیدات شدید، جرآت عملی‌کردن آن‌ها را در خود نبیند.

این تحلیلگر مسائل خاورمیانه تسلط بر محیط جغرافیایی و مهارت استفاده بهینه از نیروها در این محیط را به عنوان دستاورد دفاع مقدس برشمرد و افزود: این که می‌گویند ما در تاریخ مانده‌ایم و دستاوردها به آسودگی خیال منجر شدند، همیشه برای همه مطرح است. اما هفت ماه نبرد اخیر پس از جنگ رمضان نشان داد انسجام خوبی داشتیم، چندان در دستاوردها غرق نشدیم و در عمل از تجربیات دفاع مقدس به طور مثبت استفاده شد.

شهریاری همچنین با اشاره به جایگاه جنگ شهری و حملات موشکی دوران دفاع مقدس در پیشرفت موشکی، اظهار کرد: سرمایه‌گذاری روی موشک‌ها فقط مختص ما نیست. مهم‌ترین خط اول حمله در جنگ، موشک‌ها هستند. علاوه بر ما، کشورهای دیگر مثل ترکیه و پاکستان نیز به سمت توسعه موشک و پهپاد حرکت کرده‌اند. اتفاقا در جنگ اوکراین و روسیه عملا با جنگ پهپادها مواجهیم؛ یعنی تعداد حملات پهپادی به طور معناداری بیش از حملات زمینی است. لذا درباره افزارها ما همگام با تغییرات بین‌الملل جلو رفتیم.

وی ریشه نیاز به توسعه موشک و پهپادها را در دوران دفاع مقدس دانست و ادامه داد: ما آن زمان فهمیدیم نیازمند تقویت آفند هستیم. رژیم بعث با استقرار پدافند هوایی، بخش عمده نیروهای هوایی‌مان را با مشکل مواجه کرده بود. بر اساس اطلاعات موجود، در ۸ سال دفاع مقدس ۳۸ کشور به طور مستقیم با صدام همراهی کردند و اسرای حاضر در ایران از ۱۸ کشور بودند. چنین هجمه‌ای به شدت ما را به ابزارهای نوین مثل موشک میان‌برد و دور برد نیازمند کرد، آن هم در شرایطی که محاصره شده بودیم.

این تحلیلگر مسائل خاورمیانه با بیان اینکه محاصره اقتصادی ما در سال‌های اخیر نیز مسبوق به سابقه است، اظهار کرد: ما پس از دفاع مقدس، در دکترین دفاعی‌مان توانمندی موشک خود را با شتاب بیشتری افزایش دادیم و خوشبختانه در سه دهه گذشته موفق هم بوده است، به صورتی که ابرقدرت‌های جهان با ناوگان‌های نظامی خود هیچ دستاوردی در جنگ رمضان و سرزمین ایران نداشتند.

شهریاری با تأکید بر ضرورت تغییر مفهوم دفاع در گستره جنگ‌های ترکیبی، گفت: چندبعدی‌شدن جنگ یعنی علاوه بر درگیری نظامی در خط مقدم، پشتیبانی نیروها هم باید مورد هدف قرار گیرد تا پیروزی حاصل شود. افکار عمومی، رسانه‌ها، اقتصاد و حتی برخی ابعاد سیاست خارجی جزء این دسته‌اند. ما الان در جنگ ترکیبی به سر می‌بریم. ترامپ وقتی دید در خاک ایران کاری پیش نمی‌رود، اقدام به محاصره کرد. به نظرم حتی جنگ ترکیبی اتفاق خاصی برای دشمن رقم نمی‌زند.

وی با اشاره به اینکه دیگر همه چیز در خط مقدم رخ نمی‌دهد، افزود: پیروزی و شکست در جنگ وابسته به مجموعه عواملی است که خط مقدم را تقویت یا تضعیف می‌کند. در حال حاضر اگرچه طرف مقابل به سمت انشقاق و بر هم زدن انسجام داخلی حرکت کرد، حمایت مردمی از اقدامات دفاعی در کشورمان انجام شد و فوق‌العاده در جبهه اصلی جنگ موثر بود.

این تحلیلگر مسائل خاورمیانه اضافه کرد: وابستگی به مسیر یعنی اقدامی که ابتدای مسیر انجام شده و چون دستاورد داشته، به همان مسیر وابسته بمانیم و توانمندی‌های دیگر را کاهش دهیم. به نظرم در خصوص دستاوردهای حاصل از جنگ با عراق چنین عمل نکردیم و عملکرد مثبت داشتیم.

وی افزود: در رابطه با موشک و پهپاد، این‌ها جزو دکترین دفاعی ما هستند و در حال به‌روزرسانی آن هستیم. ثانیا تجربه تاریخی و آزمایش نسل‌های مختلف بر موشک‌ها نشان داده کاملا پویا بوده‌ایم.

*