تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود؛ مردم اولین پاسخ‌دهندگان بحران‌ها هستند

مجتبی طحان در گفت‌وگو با ایسنا، همزمان با روز جهانی کاهش آثار بلایای طبیعی، با اشاره به شعار سال ۲۰۲۶ این روز جهانی که از سوی دفتر کاهش خطر بلایای سازمان ملل متحد انتخاب شده است، اظهار کرد: روز جهانی کاهش آثار بلایای طبیعی، فرصتی است تا بار دیگر به این پرسش بنیادین بازگردیم که در برابر خشم طبیعت، چه کسی اولین پاسخ‌دهنده است؟ پاسخ‌دهندگان اولیه، پیش از هر نهاد و سازمانی، خودد مردم‌اند. شعار سال ۲۰۲۶ این روز جهانی، «تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود» است.

وی افزود: این شعار، حقیقتی انکارناپذیر را یادآوری می‌کند؛ در نخستین لحظات وقوع یک حادثه، پیش از آنکه تیم‌های امدادی از راه برسند، این خانواده‌ها و همسایگان هستند که سرنوشت دقایق طلایی را رقم می‌زنند. مردم هر محله، محله خود را بهتر از هر کسی می‌شناسند؛ می‌دانند کدام خانه سالمند تنها زندگی می‌کند، کدام کوچه بن‌بست است و کدام مسیر در زمان بحران مسدود می‌شود. همین شناخت محلی، سرمایه‌ای است که هیچ نهاد مرکزی نمی‌تواند جای آن را بگیرد.

مردم؛ حلقه گمشده یا سرمایه اصلی؟

طحان با اشاره به تجربه بلایای بزرگی چون زلزله بم و سیل‌های گسترده سال‌های اخیر گفت: نقش مردم در مدیریت بحران، به‌ویژه در ساعات و روزهای نخست پس از حادثه، اساسی و تعیین‌کننده است. اما این نقش باید از حالت انفعالی و واکنشی خارج شده و به یک مشارکت ساختارمند، آموزش‌دیده و سازمان‌یافته تبدیل شود. تفاوت میان جامعه‌ای که تنها «قربانی» بلایاست و جامعه‌ای که «بازیگر» مدیریت بحران است، در همین نقطه نهفته است.

وی افزود: مدیریت بحران تنها به امکانات فنی و تجهیزات محدود نمی‌شود؛ بلکه بیش از هر چیز به سرمایه اجتماعی و میزان اعتماد و مشارکت مردم وابسته است. پژوهش‌های دانشگاهی در مناطق سیل‌زده کشور نشان می‌دهد که متغیرهایی چون اعتماد اجتماعی، مشارکت اجتماعی، آگاهی و ارتباطات اجتماعی، نقش مستقیمی در بهبود عملکرد مدیریت مشارکتی سیلاب دارند. در این میان، عوامل نهادی و اعتماد و تعامل اجتماعی بیشترین تأثیر را ایفا می‌کنند. به بیان دیگر، اگر مردم به نهادها اعتماد داشته باشند و نهادها نیز به مردم میدان بدهند، حلقه‌ای شکل می‌گیرد که تاب‌آوری اجتماعی را تقویت می‌کند.

معاون آموزش و پژوهش جمعیت هلال احمر خوزستان در ادامه تصریح کرد: نکته کلیدی اینجاست که اگر مردم را در تصمیم‌گیری‌ها و اجرای سیاست‌ها مشارکت ندهیم، نه‌تنها در حوزه مدیریت بحران، بلکه در بسیاری از عرصه‌های حکمرانی با مشکل مواجه خواهیم شد. مشارکت مردمی باید از سطح کمک‌های مقطعی و خیریه‌ای فراتر رفته و به بخشی از ساختار مدیریت عملی بحران تبدیل شود.

او افزود: این مشارکت، سه لایه دارد؛ لایه نخست، آمادگی فردی و خانوادگی است؛ یعنی هر شهروند بداند در زمان وقوع حادثه چه باید بکند و چه نباید بکند. لایه دوم، همیاری محله‌ای است؛ یعنی ساکنان یک محله بتوانند پیش از رسیدن نیروهای امدادی، به‌صورت سازمان‌یافته به یکدیگر کمک کنند. لایه سوم، مشارکت در تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی است؛ یعنی مردم در تدوین طرح‌های کاهش خطر محله خود نقش داشته باشند و صرفاً مجری تصمیمات از بالا نباشند.

هلال احمر؛ نهادی مردمی با مأموریتی بزرگ

طحان عنوان کرد: در این میان، جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان اصلی‌ترین سازمان بشردوستانه کشور و یکی از اعضای فعال نهضت بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر، نقشی محوری ایفا می‌کند. ویژگی ممتاز این نهاد آن است که برخلاف بسیاری از سازمان‌های امدادی که ساختاری صرفاً دولتی دارند، هلال احمر ماهیتی مردمی دارد و ستون فقرات آن را داوطلبانی تشکیل می‌دهند که بدون چشم‌داشت مالی، آماده خدمت در سخت‌ترین شرایط هستند. همین سرمایه اجتماعی عظیم، توانسته بار اقتصادی حوادث را برای دولت کاهش دهد و پاسخ‌دهی به بحران‌ها را سریع‌تر و انسانی‌تر کند.

وی افزود: هلال احمر در حوزه آموزش همگانی نیز عملکرد چشمگیری داشته است؛ به‌گونه‌ای که امروز آموزش کمک‌های اولیه، امداد و نجات و آمادگی در برابر مخاطرات، به یکی از مأموریت‌های اصلی این جمعیت تبدیل شده است. طرح‌های مختلفی که هدف اصلی آن‌ها این است که در هر محله، گروهی از شهروندان آموزش‌دیده حضور داشته باشند که در دقایق نخست حادثه، پیش از رسیدن نیروهای تخصصی، بتوانند اقدامات اولیه را انجام دهند. این همان حلقه گمشده‌ای است که می‌تواند تفاوت میان یک حادثه مهارشده و یک فاجعه گسترده را رقم بزند.

طحان در ادامه گفت: در سطح بین‌المللی نیز هلال احمر ایران به‌عنوان یکی از جمعیت‌های برتر جهان در حوزه بشردوستانه شناخته می‌شود و در تدوین قطعنامه‌ها و دستورالعمل‌های صلیب سرخ جهانی نقش مؤثری ایفا می‌کند. این حضور بین‌المللی، هم اعتبار کشور را در عرصه دیپلماسی بشردوستانه افزایش می‌دهد و هم امکان بهره‌گیری از تجربیات جهانی را فراهم می‌کند.

سایر دستگاه‌ها و ضرورت هم‌افزایی

معاون آموزش و پژوهش جمعیت هلال احمر خوزستان گفت: سازمان مدیریت بحران کشور، به‌موجب قانون مدیریت بحران، مسئولیت تهیه راهبرد ملی مدیریت سوانح، برنامه ملی کاهش خطر و برنامه آمادگی و پاسخگویی را بر عهده دارد. این سازمان با رویکرد مردم‌محوری و جامعه‌محوری، درصدد سازماندهی توانمندی‌های مردمی، گروه‌های جهادی و داوطلبان در تمامی زنجیره مدیریت بحران است. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که اتکای صرف به ساختارهای دولتی، برای مدیریت بحران‌های گسترده کافی نیست و بدون همراهی مردم، حتی بهترین برنامه‌ها نیز ناکام می‌مانند.

وی افزود: شهرداری‌ها نیز به‌عنوان نهادهای خدمات‌رسان، نقش چندبعدی و جامعه‌محور بر عهده دارند. احداث سوله‌های مدیریت بحران، مراکز امن شهری و فضاهای چندمنظوره که در مواقع اضطراری به پناهگاه تبدیل می‌شوند، از جمله اقدامات شهری در این حوزه است. در بسیاری از شهرها، طرح تقویت تاب‌آوری محلات با استفاده از ظرفیت‌های مردمی و تشکیل هسته‌های محلی در مساجد، حسینیه‌ها و پایگاه‌های بسیج در حال اجراست. این هسته‌ها می‌توانند در زمان بحران، به‌عنوان پل ارتباطی میان مردم و نهادهای امدادی عمل کنند.

طحان تصریح کرد: سازمان‌های مردم‌نهاد نیز به‌عنوان بازوی توانمند مردمی، در آگاه‌سازی، اطلاع‌رسانی و ارائه آموزش‌های لازم به جامعه پیش از وقوع بحران نقش‌آفرینی می‌کنند. تجربه سیل‌های گسترده در استان خوزستان و گلستان نشان داد که هماهنگی میان این سازمان‌ها و ستاد مدیریت بحران استان می‌تواند به تشکیل شورای هماهنگی مدیریت بحران سازمان‌های مردم‌نهاد منجر شود و از موازی‌کاری و هدررفت منابع جلوگیری کند. رسانه‌ها نیز، اعم از رسانه‌های رسمی و شبکه‌های اجتماعی، در شکل‌دهی به فرهنگ ایمنی و آمادگی عمومی نقشی بی‌بدیل دارند؛ به شرط آنکه از انتشار اطلاعات نادرست و ایجاد رعب و وحشت پرهیز کنند.

از شعار تا عمل

وی همچنین با تأکید بر اینکه شعار «تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود» زمانی به واقعیت می‌پیوندد که هر خانواده ایرانی، حداقل یک بار در سال دور هم جمع شود و نقشه خطر بلایا را ترسیم کرده و محل‌های امن و پرخطر منزل خود را مشخص کند، گفت: آمادگی خانوارهای ایرانی در برابر مخاطرات، بر اساس اعلام وزارت بهداشت، به‌طور متوسط حدود ۳۱ درصد است که ضرورت ارتقای آن را دوچندان می‌کند. این رقم، نشان می‌دهد که هنوز فاصله زیادی میان شعار و عمل وجود دارد و باید با آموزش همگانی، این فاصله را کاهش داد.

طحان افزود: نکته حیاتی آن است که خراب شدن ساختمان‌های غیرمقاوم، مهم‌ترین عامل مرگ در بلایای طبیعی در ایران است. بنابراین، تقویت سازه‌ها، رعایت آیین‌نامه‌های ساختمانی و آگاهی خانواده‌ها از معیارهای مقاومت در برابر بلایا، باید به یک مطالبه عمومی تبدیل شود. مردم باید بدانند که مقاوم‌سازی ساختمان، یک هزینه اضافی نیست؛ بلکه سرمایه‌گذاری بر جان خود و عزیزانشان است.

امن‌ترین جامعه؛ جامعه مردم‌محور

معاون آموزش و پژوهش جمعیت هلال احمر خوزستان خاطرنشان کرد: کاهش آثار بلایای طبیعی، یک مسئولیت جمعی است. از یک سو، نهادهایی چون هلال احمر، سازمان مدیریت بحران و شهرداری‌ها باید با آموزش همگانی، تجهیز امکانات و تسهیل مشارکت مردمی، زمینه را برای ایفای نقش مؤثر مردم فراهم کنند. از سوی دیگر، خود مردم باید با پذیرش مسئولیت، آموزش دیدن و مشارکت در طرح‌های محله‌محور، تاب‌آوری را از خانه و محله خود آغاز کنند.

او ادامه داد: تجربه نشان داده است هرجا مردم در کنار نهادهای مسئول قرار گرفته‌اند، عبور از بحران‌ها سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر بوده است. روز جهانی کاهش آثار بلایای طبیعی، یادآور این حقیقت است که امن‌ترین جامعه، جامعه‌ای است که مردم آن، خود را شریک حل مسئله بدانند، نه فقط دریافت‌کننده خدمت.

*