آیا داروی لاغری محبوب این روزها به ترمیم مغز نیز کمک می‌کند؟

به گزارش ایسنا، ترکیباتی که با الهام از داروهای بسیار پرفروش کاهش وزن ساخته شده‌اند، اکنون برای درمان بیماری‌هایی نظیر اسکیزوفرنی و پارکینسون (در کنار سایر عوارض) نیز در حال آزمایش هستند.

تلاش برای یافتن آن دسته از داروهای GLP-1 که قادر به درمان اختلالات مغزی باشند، جان تازه‌ای گرفته و بودجه‌های جدیدی به آن اختصاص یافته است.

شرکت‌های داروسازی با تکیه بر سال‌ها پژوهش دانشمندان، به‌طور جدی وارد حوزه توسعه ترکیبات مرتبط با GLP-1 برای درمان اعتیاد، اسکیزوفرنی، افسردگی و سایر بیماری‌ها شده‌اند.

ماه گذشته، شرکت داروسازی بزرگ «الی لیلی»(Eli Lilly) نخستین نتایج بالینی مربوط به داروی «برنیپاتید»(brenipatide) را ارائه کرد؛ ترکیبی که با داروی بسیار موفق این شرکت برای درمان چاقی، یعنی «تیرزپاتاید»(tirzepatide) خویشاوندی دارد و برای درمان اختلال مصرف الکل مورد مطالعه قرار گرفته است.

هفته گذشته نیز شرکت زیست‌فناوری «کاریا فارماسیوتیکالز»(Kariya Pharmaceuticals) نتایج اولیه بالینی ترکیبی مشابه به نام KP405 را برای بیماری پارکینسون منتشر کرد.

همچنین شرکت زیست‌فناوری «بیس‌لاین تراپیوتیکس»(Baseline Therapeutics) قصد دارد در اوایل سال ۲۰۲۷ یک کارآزمایی بالینی را برای بررسی یک ترکیب GLP-1 جهت درمان اختلال مصرف الکل آغاز کند.

به گفته لورنزو لجیو(Lorenzo Leggio)، دانشمند حوزه اعتیاد در «مؤسسه ملی سلامت آمریکا»(NIH)، پژوهشگران مدت‌هاست که به پتانسیل داروهای GLP-1 برای درمان بیماری‌های مغزی علاقه‌مند بوده‌اند؛ اما تا همین اواخر، صنعت داروسازی چنین علاقه‌ای نشان نمی‌داد.

کریستین هندرشات(Christian Hendershot)، دانشمند حوزه اعتیاد در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی در لس‌آنجلس می‌گوید که تمرکز تازه شرکت‌ها بر این روش‌های درمانی می‌تواند دسترسی افرادی را که ممکن است از این داروها سود ببرند، تسریع کند.

هندرشات می‌افزاید: با آغاز کارآزمایی‌های صنعتی، شاهد رشد سریع‌تر این حوزه در یکی دو سال آینده خواهیم بود. امیدواریم این روند به دریافت یک یا چند تأییدیه از سازمان غذا و داروی آمریکا(FDA) برای درمان‌های مبتنی بر GLP-1 جهت مقابله با اعتیاد منجر شود.

درمان مغز

برخی از داروهای بسیار پرفروش چاقی مانند «سماگلوتاید»(semaglutide)، عملکرد هورمون روده‌ای «پپتید-۱ شبه‌گلوکاگون» (GLP-1) را تقلید می‌کنند. برخی دیگر، مانند «تیرزپاتاید»، هم عملکرد GLP-1 و هم عملکرد هورمون روده‌ای «پلی‌پپتید مهارکننده معده»(GIP) را شبیه‌سازی می‌کنند.

هر دوی این هورمون‌ها علاوه بر عملکردهای دیگر، در تنظیم سطح قند خون نقش دارند. افرادی که از داروهای آگونیست گیرنده GLP-1 استفاده می‌کنند، معمولاً از کاهش تمایل خود به مصرف الکل و سیگار خبر می‌دهند که اثری غیرمنتظره است که توجه پژوهشگران حوزه اعتیاد را به خود جلب کرده است.

هندرشات در سال ۲۰۲۵، نتایج نخستین کارآزمایی بالینی داروی «سماگلوتاید» را بر روی افراد مبتلا به اختلال مصرف الکل منتشر کرد. این مطالعه نشان داد که سماگلوتاید به مرور زمان، میل شدید به الکل و دفعات مصرف افراطی آن را کاهش می‌دهد. همچنین، میزان مصرف الکل توسط شرکت‌کنندگان در یک آزمایش با مصرف این دارو کمتر شد.

از آن زمان تاکنون، دو مطالعه بالینی دیگر که توسط پژوهشگران دانشگاهی هدایت شده‌اند، به نتایج مشابهی دست یافته‌اند. هندرشات می‌گوید نتایج مطالعات تاکنون به‌طور پیوسته مزایایی را نشان می‌دهند که به نظر می‌رسد فراتر از اثربخشی داروهای فعلیِ تأییدشده برای درمان اختلال مصرف الکل است.

نیمه‌عمر طولانی

چنین نتایجی شرکت‌های داروسازی را ترغیب کرده است تا انواع دیگری از داروهای GLP-1 را برای درمان اختلالات مصرف مواد مخدر بررسی کنند. یکی از این نمونه‌ها «برنیپاتاید»(brenipatide) است؛ دارویی که عملکردی مشابه با GLP-1 و GIP دارد و شرکت «الی لیلی» (Eli Lilly) در حال آزمایش آن برای درمان اختلال مصرف الکل است. این دارو در مقایسه با داروهای تأییدشده‌ GLP-1، مدت‌زمان بیشتری در بدن انسان فعال می‌ماند.

بر اساس داده‌هایی که ماه گذشته در «کنگره روان‌پزشکی»(Psych Congress) در نیواورلئانِ لوئیزیانا ارائه شد، نیمه‌عمر این دارو بین ۹ تا ۱۲ روز است، در حالی که نیمه‌عمر سایر داروهای تأییدشده‌ GLP-1 بین ۵ تا ۷ روز می‌باشد.

رابرت نیکلسون(Robert Nicholson)، مدیر بخش امور پزشکی روان‌پزشکی و اختلالات مصرف مواد مخدر در شرکت «الی لیلی» می‌گوید که این ماندگاری طولانی‌تر، دارو را به‌ویژه برای افراد مبتلا به اختلالات مصرف مواد یا بیماری‌های روان‌پزشکی مناسب می‌سازد.

با این حال، رندی سیلی(Randy Seeley)، متخصص چاقی در دانشگاه میشیگان معتقد است که صرف‌نظر از نیمه‌عمر طولانی‌تر، مشخص نیست تفاوت عمده‌ای میان این ترکیب و داروهای موجود در بازار وجود داشته باشد.

« برنیپاتاید» علاوه بر اختلال مصرف الکل، هم‌اکنون در مراحل کارآزمایی بالینی برای طیف وسیعی از بیماری‌های مرتبط با مغز، از جمله اختلال مصرف دخانیات و مواد افیونی (اپیوئیدها)، افسردگی، اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی قرار دارد.

یکی دیگر از داروهای تقلیدکننده عملکرد GLP-1 که برای درمان «اختلال مصرف الکل» طراحی شده، داروی BT-001 است؛ دارویی که توسط شرکت «بیس‌لاین تراپیوتیکس» در سان‌فرانسیسکوی کالیفرنیا در حال توسعه است. این شرکت قصد دارد کارآزمایی‌های فاز سوم BT-001 را در اوایل سال ۲۰۲۷ آغاز کند.

مکانیزم نامشخص

با وجود نتایج اولیه امیدوارکننده در زمینه اختلالات مصرف مواد مخدر، هنوز دقیقاً مشخص نیست که داروهای GLP-1 چگونه می‌توانند باعث مهار اعتیاد شوند. یک فرضیه این است که این داروها می‌توانند فعالیت سیستم پاداش مغز را کاهش دهند؛ همان سیستمی که تحریک آن باعث می‌شود افراد برای دستیابی به حس لذت شدید، به پرخوری، نوشیدن بیش‌ازحد، سیگار کشیدن یا مصرف سایر مواد روی بیاورند.

«سیلی» معتقد است که این توضیحی بیش‌ازحد ساده‌انگارانه است. به گفته وی، بسیاری از فعالیت‌های لذت‌بخش دیگر ظاهراً تحت تأثیر این داروها قرار نمی‌گیرند.

وی می‌گوید: اگر قرار بود این داروها سیستم پاداش را تضعیف کنند، احتمالاً انتظار می‌رفت گزارش‌های گسترده‌ای از اختلال عملکرد جنسی در پی مصرف آنها مشاهده شود، اما به‌طور میانگین، افرادی که داروهای GLP-1 مصرف می‌کنند، نه کمتر، بلکه فعالیت جنسی بیشتری دارند.

مطالعات تصویربرداری مغز ممکن است به دانشمندان کمک کند تا بفهمند که این داروها چگونه بر فعالیت مغز تأثیر می‌گذارند. «لجیو» رهبری یکی از این مطالعات را بر عهده دارد که در آن شرکت‌کنندگانی که داروی GLP-1 یا دارونما دریافت کرده بودند، هنگام مشاهده تصاویر نوشیدنی‌های الکلی، مغزشان اسکن شد. نتایج این مطالعه سال آینده منتشر خواهد شد.

یکی از نگرانی‌ها در مورد استفاده از داروهای GLP-1 برای اعتیاد این است که افراد ممکن است ناخواسته وزن زیادی از دست بدهند. تاکنون، بیشتر مطالعات برای این موارد در افراد چاق یا دارای اضافه وزن انجام شده است. اما «الی لیلی» شرکت‌کنندگانی را با شاخص توده بدنی(BMI) حداقل ۲۲ که در محدوده سالم در نظر گرفته می‌شود، شرکت داده است. به گفته نیکلسون، تاکنون هیچ شرکت‌کننده‌ای به دلیل کاهش وزن بیش از حد مجبور به ترک آزمایش نشده است.

سد مغزی

تلاش‌های گذشته برای درمان پارکینسون با GLP-1 شکست خورده است. برخی از محققان می‌گویند که این به این دلیل است که داروهای مربوط به بیماری‌های مغزی باید به اعماق مغز نفوذ کنند و مولکول‌های داروی GLP-1 تأیید شده برای عبور از سد خونی-مغزی بسیار بزرگ هستند.

کریستین هولشر(Christian Hölscher)، متخصص علوم اعصاب و از بنیان‌گذاران شرکت داروسازی «کاریا» در کپنهاگ دانمارک در مورد مولکول KP405 می‌گوید: داروی ما در حال حاضر تنها داروی موجود در بازار است که برای ورود به مغز طراحی شده است.

یک نتیجه بالینی اولیه که هفته گذشته در کنگره بین‌المللی بیماری پارکینسون و اختلالات حرکتی در سئول کره جنوبی ارائه شد، نشان داد افرادی که این دارو را مصرف کرده‌اند، نشانگرهای زیستی در خون خود دارند که نشان می‌دهد این ترکیب به مغز آنها رسیده است.

*