ابعاد پنهان انتقال زندانیان داعشی به عراق

ائتلاف بین‌المللی به سرکردگی آمریکا با اعلام پایان روند انتقال هزاران عضو زندانی داعش از شمال‌شرق سوریه به عراق، یکی از پیچیده‌ترین پرونده‌های امنیتی سال‌های اخیر را وارد مرحله‌ای تازه کرد؛ اقدامی که در پس آن، ملاحظات میدانی، محاسبات سیاسی و ابهام‌های حقوقی قابل توجهی نهفته است.

به گزارش ایسنا، روزنامه «العربی الجدید» در گزارشی درباره اهداف انتقال زندانیان داعشی از سوریه به عراق نوشت: هزاران بازداشت‌شده وابسته به داعش که تابعیت سوری داشتند، از سوی ائتلاف بین‌المللی به مراکز بازداشت در عراق منتقل شدند؛ اقدامی که با وجود اعلام رسمی، همچنان با ابهام‌ها و پرسش‌های متعدد همراه است و به‌نظر می‌رسد بازتابی از تردید نسبت به آمادگی ساختار امنیتی جدید سوریه برای تحویل گرفتن این پرونده باشد.

ستاد فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) روز جمعه اعلام کرد که آخرین گروه از بازداشت‌شدگان داعش را منتقل کرده است. در بیانیه این نهاد آمده است که این اقدام «به تضمین نگهداری ایمن بازداشت‌شدگان در مراکز بازداشت کمک خواهد کرد.» بر اساس این بیانیه، روند انتقال از ۲۱ ژانویه از شمال‌شرق سوریه آغاز شده و در مجموع بیش از ۵۷۰۰ نفر از مراکز بازداشت در سوریه به بازداشتگاه‌هایی در عراق منتقل شده‌اند.

در همین راستا، «احمد لعیبی» سخنگوی وزارت دادگستری عراق نیز اعلام کرد در میان افراد منتقل‌شده، بیش از ۲۷۰ عراقی و بیش از سه هزار تبعه سوری حضور دارند و سایر افراد از ملیت‌های دیگر هستند.

پیش از این، نیروهای موسوم به «قسد» مسئولیت حفاظت و تحکیم زندان‌ها و مراکز بازداشت محل نگهداری این افراد را بر عهده داشتند. با این حال، عقب‌نشینی این نیروها در ماه گذشته به استان حسکه در شمال‌شرق سوریه، ائتلاف بین‌المللی را ناگزیر کرد مسئولیت این زندان‌ها را به‌سرعت بر عهده بگیرد و سپس تصمیم به انتقال بازداشت‌شدگان به عراق بگیرد؛ به‌ویژه آنکه ارتش سوریه هنوز به‌طور کامل در سراسر شمال‌شرق کشور مستقر نشده بود.

با وجود اعلام رسمی انتقال، بسیاری از ابعاد این پرونده امنیتی همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. از جمله مشخص نیست سرنوشت گروه موسوم به «اشبال خلافت» (بچه‌های خلافت) ــ نوجوانان داعشی که پیش‌تر در زندان الصناعه در حسکه نگهداری می‌شدند ــ چه شده است. همچنین اطلاعات دقیقی درباره جایگاه تشکیلاتی بازداشت‌شدگان در ساختار داعش، نقش‌های پیشین آنها و نوع محاکمه‌ای که در برابر دستگاه قضایی عراق با آن روبه‌رو خواهند شد، منتشر نشده است.

داده‌های موجود نشان می‌دهد در میان منتقل‌شدگان، سرکردگانی از رده دوم و سوم داعش حضور دارند؛ زیرا اغلب سرکردگان رده اول این گروه طی سال‌های گذشته در سوریه و عراق کشته یا از صحنه خارج شده‌اند.

آمریکا پیش‌تر از کشورها خواسته بود اتباع عضو داعش را تحویل بگیرند، اما تحویل ندادن بازداشت‌شدگان سوری به دمشق، پرسش‌هایی را از منظر حقوقی و امنیتی ایجاد کرده است. به نظر می‌رسد واشنگتن نسبت به نحوه مدیریت این پرونده از سوی دولت جدید سوریه تردید داشته باشد؛ به‌ویژه آنکه داعش همچنان در برخی مناطق سوریه فعال است و در حمله‌ای در تدمر در اواسط دسامبر گذشته، دو نظامی آمریکایی و یک مترجم غیرنظامی کشته و شماری دیگر زخمی شدند.

«نوار شعبان» پژوهشگر امنیتی و نظامی در مرکز مطالعات عربی سوریه معاصر، اعلام کرد سوریه عضو ائتلاف بین‌المللی ضد تروریسم است و اگر اعتماد وجود نداشت، چنین عضویتی شکل نمی‌گرفت.

با این حال، او معتقد است نگرانی اصلی ائتلاف به وضعیت منطقه شمال‌شرق سوریه بازمی‌گردد؛ منطقه‌ای که احتمال تشدید مجدد درگیری‌ها در آن وجود دارد و این مسئله می‌تواند امنیت زندان‌ها را تهدید کند. به گفته وی، ائتلاف مایل نبوده در چنین شرایطی ریسک کند و ترجیح داده بازداشت‌شدگان را به زندان‌هایی در عراق که از ثبات بیشتری برخوردارند، منتقل کند.

در همین راستا، «وائل علوان» پژوهشگر مرکز مطالعات «جسور»، با اشاره به بحث‌های فوری در میان قانون‌گذاران آمریکایی درباره سرنوشت زندانیان داعش، گفت: در واشنگتن دیدگاه‌هایی مطرح بوده که دولت سوریه هنوز برای تحویل گرفتن این پرونده آماده نیست و حتی برخی نسبت به امکان اعتماد به این دولت در این موضوع تردید داشته‌اند.

به گفته او، روند انتقال شامل تمامی افراد مرتبط با داعش، اعم از سرکردگان و عناصر عادی، بوده و اولویت با انتقال سرکرده‌ها بدون تفکیک بر اساس ملیت آنها بوده است. وی همچنین به مسئله اردوگاه‌هایی اشاره کرد که خانواده‌های اعضای داعش را در خود جای داده‌اند.

علوان تأکید کرد که پس از مواردی از فرار، نیاز فوری به تلاش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی برای کنترل این پرونده وجود داشته است.

از منظر حقوقی، «محمد صبرا» کارشناس حقوقی نیز معتقد است که بررسی این موضوع صرفاً از زاویه حقوقی کافی نیست؛ زیرا منطقه جزیره سوریه در دوره گذشته خارج از حاکمیت عملی دولت قرار داشت و حضور آمریکا نیز بیش از آنکه مبتنی بر چارچوب‌های حقوقی باشد، بر ملاحظات سیاسی استوار بود.

به گفته وی، انتقال زندانیان به عراق در چارچوب توافق‌های میان بغداد و واشنگتن و ذیل ائتلاف بین‌المللی مبارزه با داعش انجام شده است، نه بر اساس سازوکارهای حقوقی میان دمشق و بغداد.

در همین حال، «فضل عبدالغنی» مدیر شبکه سوری حقوق بشر معتقد است نظام زندان‌های عراق از ثبات بیشتری برخوردار است و این اقدام موجب کاهش بخشی از فشار امنیتی بر دولت سوریه شده است؛ دولتی که همچنان در حال بازسازی و سامان‌دهی نهادهای امنیتی خود به‌سر می‌برد.

پرونده انتقال بازداشت‌شدگان داعش به عراق، علاوه بر ابعاد امنیتی، دارای پیامدهای سیاسی و حقوقی گسترده‌ای است و همچنان پرسش‌هایی درباره روند دادرسی، وضعیت خانواده‌های این افراد در اردوگاه‌ها و چگونگی هماهنگی میان دولت‌های درگیر باقی مانده است؛ پرسش‌هایی که پاسخ به آنها در تحولات آتی منطقه نقش تعیین‌کننده‌ای خواهد داشت.

*