نقش اینستاگرام در نگرش دختران جوان به ظاهر خود

در یک پژوهش جدید، محققان ایرانی به سراغ موضوع تصویر بدن در میان دختران دانشجو رفته‌اند و با تمرکز بر شبکه اجتماعی اینستاگرام، تلاش کرده‌اند ارتباط میان رفتارهای آنلاین و تجربه‌های روانی را بررسی کنند.

به گزارش ایسنا، ورود به دوران دانشجویی برای بسیاری از جوانان، مرحله‌ای مهم و سرنوشت‌ساز در زندگی به شمار می‌رود. در این دوره، افراد با نقش‌ها و مسئولیت‌های تازه‌ای در حوزه تحصیل، روابط اجتماعی، برنامه‌ریزی شغلی و تصمیم‌گیری‌های شخصی روبه‌رو می‌شوند. همین تغییرات، دانشجویان را در معرض فشارهای روانی متعددی قرار می‌دهد که می‌تواند بر سلامت روان آن‌ها اثر بگذارد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند درصد قابل توجهی از دانشجویان، دست‌کم با یک مشکل روان‌شناختی مواجه هستند و این مشکلات می‌توانند زمینه‌ساز اضطراب، افسردگی، تنش‌های درونی و کاهش کیفیت زندگی شوند. در این میان، برخی متغیرهای روانی نقش کلیدی در سازگاری بهتر یا بدتر دانشجویان با این شرایط ایفا می‌کنند که یکی از آن‌ها، رضایت از تصویر بدن است.

تصویر بدن به برداشت ذهنی فرد از اندازه، شکل و ظاهر کلی بدن خود اشاره دارد و تنها به ظاهر فیزیکی محدود نمی‌شود، بلکه احساسات، باورها و ارزیابی‌های فرد نسبت به بدنش را نیز در بر می‌گیرد. این تصویر از سال‌های ابتدایی زندگی شکل می‌گیرد و در طول زمان، تحت تأثیر عوامل فردی، خانوادگی، فرهنگی و اجتماعی تغییر می‌کند. در سال‌های اخیر، به‌ویژه در میان زنان جوان، نگرانی درباره ظاهر جسمانی افزایش یافته و بسیاری از افراد خود را با استانداردهای زیبایی غیرواقعی مقایسه می‌کنند. چنین مقایسه‌هایی می‌توانند به نارضایتی از بدن منجر شوند؛ نارضایتی‌ای که با پیامدهایی مانند اضطراب، افسردگی، اختلالات خوردن، کاهش عزت‌نفس و حتی مشکلات جدی‌تر روانی همراه است. این در حالی است که گسترش شبکه‌های اجتماعی تصویری، این نگرانی‌ها را پررنگ‌تر کرده است.

در رابطه با این موضوع، سمانه نوری، محقق روان‌شناسی بالینی از دانشگاه محقق اردبیلی، با همکاری دانشگاه شاهد، پژوهشی را درباره رابطه میان استفاده از اینستاگرام و رضایت از تصویر بدن در میان دختران دانشجو انجام داده است. این پژوهش با تمرکز بر یکی از شبکه‌های اجتماعی پرکاربرد و بررسی یک عامل روان‌شناختی مهم، تلاش کرده است ابعاد پنهان این ارتباط را روشن کند و نشان دهد چه سازوکاری می‌تواند میان استفاده از اینستاگرام و نگرش افراد به بدنشان نقش داشته باشد.

در این پژوهش ۲۰۳ نفر از دختران دانشجوی شاغل به تحصیل در شهر اردبیل مشارکت داشته‌اند. محققان برای جمع‌آوری اطلاعات از این افراد، پرسش‌نامه‌هایی استاندارد درباره میزان استفاده از اینستاگرام، رضایت از تصویر بدن و حساسیت به طرد بین‌فردی را به کار گرفتند. حساسیت به طرد به این معناست که فرد تا چه اندازه نسبت به نادیده گرفته شدن، رد شدن یا قضاوت منفی از سوی دیگران حساس است. در نهایت نیز داده‌های به دست آمده با نرم‌افزارهای آماری تحلیل شدند تا روابط میان این متغیرها به‌دقت بررسی شود.

نتایج این تحقیق نشان دادند هرچه میزان استفاده از اینستاگرام بیشتر باشد، حساسیت به طرد در افراد افزایش پیدا می‌کند. همچنین بین استفاده بیشتر از اینستاگرام و رضایت کمتر از تصویر بدن، رابطه‌ای معکوس مشاهده شد. به بیان ساده، دخترانی که زمان بیشتری را در این شبکه اجتماعی می‌گذرانند، به‌طور مستقیم رضایت کمتری از ظاهر جسمانی خود گزارش می‌کنند.

نتایج تحقیق در فصلنامه «مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان» وابسته به دانشگاه الزهرا انتشار یافته‌ و نشان می‌دهد حساسیت به طرد نقش واسطه‌ای مهمی در این رابطه دارد. یعنی استفاده زیاد از اینستاگرام، ابتدا حساسیت فرد را نسبت به طرد شدن و قضاوت دیگران افزایش می‌دهد و همین حساسیت بالاتر، به کاهش رضایت از تصویر بدن منجر می‌شود. به این ترتیب، تأثیر اینستاگرام بر نگرش بدنی، تنها مستقیم نیست و از مسیر تجربه‌های هیجانی و بین‌فردی نیز عمل می‌کند.

بر این اساس، فضای اینستاگرام به دلیل تأکید زیاد بر تصاویر ایده‌آل و ویرایش‌شده، افراد را در معرض مقایسه‌های مداوم قرار می‌دهد. استفاده از فیلترها و ابزارهای ویرایشی باعث می‌شود استانداردهای زیبایی غیرواقعی به‌عنوان معیار پذیرفته شوند. در چنین شرایطی، بسیاری از کاربران احساس می‌کنند با این الگوها فاصله دارند و همین احساس ناکافی بودن، نارضایتی از بدن را تشدید می‌کند.

از سوی دیگر، دریافت نظرها، لایک‌ها یا حتی بی‌توجهی در اینستاگرام می‌تواند حساسیت افراد را نسبت به قضاوت دیگران افزایش دهد. افرادی که نسبت به طرد حساس‌تر هستند، دنیا را از دریچه جذابیت ظاهری می‌بینند و کوچک‌ترین نشانه منفی را به ظاهر خود نسبت می‌دهند. این چرخه، به شکل‌گیری خودپنداره منفی و کاهش رضایت از تصویر بدن منجر می‌شود.

در نهایت بر اساس این یافته‌ها، پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند برنامه‌های آموزشی برای ارتقای سواد دیجیتال، کاهش مقایسه‌های ناسالم و تقویت خودارزشمندی در میان دختران جوان طراحی گردند تا از بار سنگین این موضوع بر دوش دختران کاسته شود.

*